Pominięcie w testamencie – co oznacza i jakie prawa ma spadkobierca?

Sporządzenie testamentu to wyraz woli spadkodawcy, który decyduje o tym, komu przypadnie jego majątek po śmierci. Polskie prawo gwarantuje daleko idącą swobodę testowania, co oznacza, że każdy z nas może zapisać swój dorobek osobie niespokrewnionej, fundacji lub tylko jednemu z dzieci. Co jednak dzieje się w sytuacji, gdy najbliżsi członkowie rodziny zostają w takim dokumencie całkowicie pominięci? Wbrew powszechnej opinii, brak wymienienia w treści testamentu nie zamyka drogi do uzyskania należnej części majątku.

 

Pominięcie a wydziedziczenie – kluczowa różnica

W języku potocznym pojęcia te bywają stosowane zamiennie, jednak na gruncie Kodeksu cywilnego oznaczają zupełnie dwie różne instytucje prawne. Zrozumienie tej różnicy ma fundamentalne znaczenie dla ochrony swoich interesów majątkowych.

 

• Pominięcie w testamencie ma charakter neutralny. Polega na tym, że spadkodawca w treści dokumentu po prostu nie wskazuje danego spadkobiercy ustawowego (np. syna, córki czy małżonka) jako osoby powołanej do spadku. Może to być działanie celowe lub wynikające ze zwykłego przeoczenia czy zmiany planów. Najważniejszy jest fakt, że osoba pominięta nie traci uprawnienia do żądania zachowku.
• Wydziedziczenie natomiast to instytucja o charakterze karnym (pozbawienie prawa do zachowku). Aby było skuteczne, spadkodawca musi w testamencie wyraźnie oświadczyć, że pozbawia danego uprawnionego prawa do zachowku, wskazując jednocześnie jedną z ustawowych przyczyn (np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy czy rażące naruszenie prawa).

 

Ważne: Jeśli w testamencie nie ma wyraźnego i uzasadnionego zapisu o wydziedziczeniu, samo niewymienienie Twojego imienia i nazwiska oznacza jedynie pominięcie. W takim przypadku prawo do zachowku pozostaje w pełni aktualne.

 

Czym jest zachowek i ile wynosi?

Zachowek to instytucja prawa spadkowego, której celem jest ochrona najbliższych członków rodziny zmarłego przed całkowitym pozbawieniem ich środków ze spadku. Chroni ona interesy majątkowe zstępnych (dzieci, wnuków), małżonka oraz rodziców spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

 

Wysokość zachowku jest ściśle określona przepisami prawa i wynosi:

1. 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadałby danemu spadkobiercy przy dziedziczeniu ustawowym – jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy lub jest małoletni;

2. 1/2 wartości tego udziału – we wszystkich pozostałych przypadkach.

 

Jak ubiegać się o zachowek po pominięciu?

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Oznacza to, że pominięty spadkobierca nie staje się współwłaścicielem nieruchomości czy przedmiotów wchodzących w skład spadku, lecz ma prawo żądać od spadkobiercy testamentowego zapłaty określonej kwoty pieniężnej.

 

Pierwszym krokiem powinno być zawsze wezwanie spadkobiercy testamentowego do dobrowolnej zapłaty. Jeśli polubowne rozwiązanie sporu nie przyniesie rezultatu, konieczne staje się skierowanie sprawy na drogę sądową poprzez złożenie pozwu o zachowek do sądu właściwego dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy.

 

Należy bezwzględnie pamiętać o terminach przedawnienia. Roszczenie o zapłatę zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od dnia ogłoszenia testamentu. Po tym terminie zobowiązany może skutecznie uchylić się od jego zapłaty.

 

 

1. Czy jeśli ojciec pominął mnie w testamencie, zapisując wszystko partnerce, to mogę zaskarżyć testament?

Samo pominięcie dziecka nie stanowi podstawy do podważenia (unieważnienia) testamentu, jeżeli został on sporządzony w sposób świadomy i formalnie poprawny. Pominięcie daje jednak pełne prawo do wystąpienia do spadkobiercy testamentowego z roszczeniem o wypłatę zachowku.

 

2. Czy wnuki mają prawo do zachowku, jeśli ich rodzic został pominięty w testamencie?

Jeżeli dziecko spadkodawcy (rodzic wnuków) dożyło otwarcia spadku i zostało jedynie pominięte, to ono ma prawo do zachowku. Wnuki uzyskują własne prawo do zachowku tylko wtedy, gdy ich rodzic nie dożył otwarcia spadku lub został skutecznie wydziedziczony (wówczas wnuki wchodzą w jego miejsce).

 

3. Co w sytuacji, gdy spadkodawca rozdał majątek w darowiznach przed śmiercią?

Przy obliczaniu zachowku do czystej wartości spadku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia. Darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku dolicza się, jeśli zostały dokonane w okresie 10 lat przed śmiercią spadkodawcy. Darowizny na rzecz najbliższych dolicza się bez względu na czas ich dokonania.

 

4. Ile mam czasu na wystąpienie o zachowek od momentu dowiedzenia się o śmierci?

Termin nie liczy się od dnia śmierci, lecz od dnia ogłoszenia testamentu przez sąd lub notariusza. Wynosi on dokładnie 5 lat. Warto działać sprawnie, gdyż zgromadzenie wyceny majątku i dokumentów może zająć trochę czasu.

 

5. Czy sprawę o zachowek po pominięciu w testamencie można załatwić polubownie?

Tak, i jest to wysoce zalecane. Strony mogą zawrzeć ugodę pozasądową lub ugodę przed notariuszem, w której określą wysokość zachowku oraz terminy i warunki jego spłaty. Pozwala to uniknąć długotrwałego i kosztownego procesu sądowego.